Ruchy stopy

Dzieki stopom chodzimy, skaczemy, biegamy, szuramy i machamy w powietrzu. Dotykamy nimi podłoża, czujemy faktury, zarysy. Rzadko kto z nas zastanawia się jak skomplikowany jest to mechanizm i jak bardzo zaawansowane ruchy w nim zachodzą.

Zanim stopa osiągnie swoją dojrzałość i spełni swoją funkcję podporową, przechodzi szereg niesamowitych zmian.

Na poniższym rysunku widać rozwój stopy człowieka od dziecka do dorosłości.
W porównaniu do stóp dorosłego człowieka, stopy małego dziecka są szersze przy palcach, węższe przy pięcie, a łuk wewnętrzny jest wypełniony poduszeczką tłuszczową (kolor żółty), która wraz z wzrostem zanika. Na początku rozwoju, kości są bardzo giętkie, ponieważ mają budowę chrzęstną, która z czasem ulega uwapnieniu i zmineralizowaniu, dzięki czemu stają się twardsze. Również struktury okołostawowe cechuje bardzo duża rozciągliwość. Przez pierwsze 4 lata kości stopniowo kształtują się i twardnieją a mięśnie stają się coraz mocniejsze, ale proces ten kończy się dopiero około 13 roku życia.

Cechą charakterystyczną stopy jest jej RUCHOMOŚĆ

Ruchomość to termin, którym określa się zakres ruchów w stawach. Ruchomość stawów zależy od biernych struktur połączeń, którymi są powierzchnie stawowe, torebki stawowe i więzadła, oraz od struktur czynnych, czyli mięśni.

Mięśnie, otaczając staw, wywołują w nim ruchy. Mięśnie stanowiąc element konstrukcyjny układu ruchu mogą również być przyczyną jego ograniczenia.

We wrodzonej stopie końsko-szpotawej następuje ograniczenie ruchu ze względu na defekt tkanek miękkich, które to z kolei powodują defekt kostny.

Zrozumienie budowy stopy i specyfiki jej poruszania się znacząco wpływa na leczenie SKS.

Staw skokowy

Staw skokowy odgrywa największą rolę w poruszaniu stopą. Zbudowany jest z stawu skokowego górnego i dolnego. Pierwszy z nich umożliwia ruchy zginania (zgięcie grzbietowe) i wyprostu (zgięcie podeszwowe) stopy, natomiast drugi odpowiada za jej odwracanie i nawracanie. Za stabilizacje bierną stawu skokowego odpowiadają liczne więzadła. Za stabilizację czynną odpowiedzialne są mięśnie.

Górny staw skokowy

inaczej staw skokowo-goleniowy potocznie zwany kostką tworzony jest przez zakończenia kości piszczelowej i strzałkowej oraz górnej części kości skokowej zwanej główką, która stanowi bloczek kości skokowej. Kość skokowa umieszczona jest w widełkach stworzonych przez kość piszczelową i strzałkową.

Budowa stawu skokowego górnego pozwala na uzyskanie:

  • 15-20° zgięcia grzbietowego
  • 40-50° zgięcia podeszwowego.

Należy pamiętać, że ruch zawaisowy nie jest tylko zależny od anatomicznej budowy kości i funkcjonalności górnego stawu skokowego ale również od rozciągliwości ścięgna Achillesa. U dzieci z SKS ścięgno to zazwyczaj jest krótkie, grube i mniej elastyczne, co sprawia że stopa ustawia się w silnym zgięciu podeszwowym.

Dolny staw skokowy

inaczej staw skokowo-piętowo-łódkowyto staw jednoosiowy, złożony. Więzadło skokowo-piętowe międzykostne anatomicznie dzieli ten staw na dwie komory - staw skokowy przedni i tylny. Czynnościowo te dwa stawy tworzą jedną całość.

W dolnym stawie skokowym zachodzą wszelkie ruchy skrętne. Takimi ruchami są: odwracanie i nawracanie wraz ze wszystkimi komponentami.

Ruchy śródstopia

1. Zgięcie podeszwowe i zgięcie grzbietowe

Zgięcie podeszwowe polega na skierowaniu palców ku dołowi. Zakres tego ruchu mieści się w granicach 40-50° i do jego wykonania zaangazowane są mięśnie: brzuchaty łydki, płaszczkowaty zginacz palucha, długi strzałkowy, długi piszczelowy, tylny zginacz palców, długi strzałkowy i krótki podeszwowy.

Zgięcie grzbietowe polega na skierowaniu palców w kierunku piszczela. Taki wyprost możliwy jest w granicach 15-20°. Do wykonania tego ruchu zaangażowane sa mięśnie: piszczelowy, przedni prostownik palców, długi prostownik palucha oraz długi strzałkowy trzeci.

2. Przywiedzenie i odwiedzenie

Przywiedzenie odnosi się do ruchu, który ciągnie całą stopę lub jej część do wewnątrz w kierunku linii środkowej ciała.

Odwiedzenie odnosi się do ruchu, który ciągnie całą stopę lub jej część od linii środkowej ciała na zewnątrz.

3. Supinacja i pronacja

Pronacja polega na rotacji stopy w stawie skokowym do wewnątrz. Ruch ten występuje w fazie przetaczania stopy z pięty na palce i jest naturalnym mechanizmem dostosowania się stopy do powierzchni, po której się porusza. Pronacja stanowi też element naturalnej amortyzacji stopy. Nadmierna pronacja (stopa w stawie skokowym ucieka do środka) może prowadzić do przeciążeń, bólu i nieprawidłowej postawy.

Supinacja polega na rotacji stopy w stawie skokowym na zewnątrz. Oznacza to ruch przechylający kostkę na zewnątrz podczas wykonywania kroku. Przy nadmiernej supinacji stopa niemal w ogóle nie pronuje, a więc brakuje jej bezpiecznej amortyzacji.

4. Odwracanie i nawracanie

Odwracanie - INWERSJA jest połączonym ruchem zgięcia podeszwowego, przywiedzenia i supinacji.

Nawracanie - EWERSJA jest połączonym ruchem zgięcia grzbietowego (wyprostu) , odwiedzenia i pronacji.

Ruchy pięty

Ruchy w stawach stępu zmieniają ustawienie kości piętowej. Kości w stopie, choć są niezależne, to działają jak naczynia połączone: ruch jednej powoduje ruch nastepnej. Dzieje się tak dzięki, systemowi więzadeł, ścięgien, mięśni, które scalają stopę w jedną skomplikowaną maszynę.

Wpływ ruchu w śródstopiu na piętę można zaobserwować patrząc na nią od tyłu.

Szpotawe ustawienie pięty

występuje wtedy, gdy pięta układa się na zewnętrznej krawędzi bocznej. Prawdopodobnie kość piętowa również zgina się podeszwowo, jako składowa ruchu trójwymiarowego.

Szpotawość stopy spowodowana jest przez nadmierną SUPINACJĘ i PRZYWIEDZENIE kości piętowej.


Koślawe ustawienie pięty

występuje wtedy, gdy pięta układa się na wewnętrznej (przyśrodkowej) krawędzi stopy. Prawdopodobnie kość piętowa również zgina się grzbietowo, jako składowa ruchu trójwymiarowego.

Na koślawość stopy wpływa nadmierna PRONACJA i ODWIEDZENIE kości piętowej.


Sprzężenie kinematyczne śródstopia i pięty

Zrozumienie anatomii czynnościowej stępu ma PODSTAWOWE znaczenie w leczeniu deformacji wrodzonej stopy końsko-szpotawej metodą Ponsetiego. Bez tej fundamentalnej wiedzy leczenie opiera się na złej korekcji i wyrządza więcej szkody niż pożytku.

Stęp, utworzony przez 7 kości, ma złożoną budowę i nie jest możliwe wyizolowanie pojedynczego ruchu pomiędzy dwiema kośćmi - to znaczy, że inicjacja jednego ruchu w śródstopiu wywołuje następne, sprzężone ze sobą ruchy w tyłostopiu.
odwrócenie śródstopia + szpotawość pięty

odwrócenie śródstopia + szpotawość pięty

ODWRÓCENIE ŚRÓDSTOPIA
(zgięcie podeszwowe+przywiedzenie+supinacja)
+
SZPOTAWOŚĆ PIĘTY

Podczas odwracania w śródstopiu - INWERSJI, pięta automatycznie ustawia się szpotawo.


NAWRÓCENIE ŚRÓDSTOPIA
(zgięcie grzbietowe+odwiedzenie+pronacja)
+
KOŚLAWOŚĆ PIĘTY

Podczas nawracania w śródstopiu - EWERSJI, pięta automatycznie ustawia się koślawo.

nawrócenie śródstopia + koślawość pięty

nawrócenie śródstopia + koślawość pięty

Wrodzona stopa końsko-szpotawa jest zniekształceniem polegającym na ustawieniu śródstopia w odwróceniu - INWERSJI a pięty w szpotawości.

Jej leczenie polega na korekcji ustawienia szpotawego pięty wykorzystując mechanizm sprzężenia kinematycznego pomiędzy kością piętową a śródstopiem. W praktyce, szpotawość pięty korygowana będzie poprzez odwiedzenie śródstopia. W tym samym czasie kość piętowa będzie podążać w kierunku ustawienia koślawego.

Zrozumienie mechanizmu sprzężenia czynnościowego pomiędzy kością piętową a śródstopiem jest bardzo istotne, ponieważ metoda Ponsetiego opiera się właśnie o tę zasadę.


Zdjęcia i grafiki:
1. Staw skokowy
2. Rysunki stopy na stronie: Monika Jarczewska